بازرسی و نظارت، ضرورتی حیاتی

لغت و اصطلاح بازرسی:
گرچه بازرسی در لغت به معنای وارسی کردن آمده و در اصطلاح حقوقِ جزائی به اقداماتی گفته می¬شود که مأمورین ذی-صلاح، حَسب مُجوز یا دستور قضائی برای کشفِ ادوات و ادلة جُرم یا اموالِ حاصل از جُرم، با رعایت موازین شرعی و قانونی انجام می¬دهند، ولی در ساختارهای سازمانی و اداری به ‹‹بررسی دقیق و دوبارة مدارک و سوابق، برای درک و فهمِ صحت و سُقم فرایندها و اقداماتِ صورت گرفته در حیطه¬های کاری›› اتلاق می¬شود.
لغت و اصطلاح نظارت :
دکتر محمد معین در لغت نامة خود، نَظارت (با فتح نون) را عمل ناظر، مراقبت کردن در اجرای امور و نِظارت (با کسر نون) را به معنای زیرکی، فراست، نظر کردن، نگریستن و نگرش دانسته ‌است.
در منابع مختلف نیز نِظارت را به معنای کنترل، مواظبت، ارزیابی و ارزشیابی امورِ در حال اجرا، برای حصول اطمینان از تطابق آنها با قوانین و مقررات و دستورعمل¬های تعیین شده ذکر کرده¬اند.
مفهوم نِظارت در معنای عام، وسعت و شُمول گسترده ای دارد. تمام سازمان¬ها، اعم از بزرگ و پیچیده، تا کوچک و ساده، دولتی و غیر دولتی، صنعتی یا آموزشی و انتفاعی یا غیر انتفاعی، برای دستیابی به اهداف خود، به " نظارت و راهنمائی در امر مدیریت " نیاز دارند.
تفاوت کنترل و نِظارت هم نباید فراموش شود. اِعمال کنترل، معمولاً آزادیِ عملِ فردی را تهدید یا محدود می¬کند؛ حال آنکه نِظارت با در نظر گرفتن جوانب اساسیِ روابط انسانی در سازمان، تلویحاً بر آن است تا حرمت و شأن و مقام انسان در سازمان نیز مد نظر و توجه قرار گیرد.
تعاریف نِظارت:
برخی از تعاریف نظارت در معنا و مفهومی تقریباً جدای از کنترل به شرح زیر می¬باشد:
نظارت: مراقبت مُستمر بر اجرای امور، با نگاه دقیق و ریزبینانه است درخصوص آنچه انجام گرفته و آنچه می¬بایست انجام می¬گرفت . (انطباق عملکرد با وظایف)؛
نظارت: کوششی است که در جهت تطبیق عملیات با برنامه انجام می شود، تا میزان صحت و سُقم فعالیتها به دست آید؛
نظارت: عملیات و برنامه ها را با هم تطبیق می دهد؛
نظارت: میزان سلامت یا بیماری دستگاه و فعالیت ها را مشخص می سازد؛
نظارت: توان واحدهای مختلف را در انجام کارها نشان می دهد؛
نظارت: مقدار پیشرفت عملیات و فاصله آن را تا هدف روشن می نماید؛
نظارت: لزوم هدایت خواهی و ظرفیت هدایت پذیری را به دست می آورد؛
نظارت: چیزی نیست جز ارسال پیام¬هائی که به طور مؤثر، رفتار گیرندة پیام¬ها را تغییر دهد؛
نظارت: فرق بین کار ثمربخش و کوشش بی¬ثمر را بیان می¬کند؛
نظارت: عبارت است از اینکه نظام درزمینة هدف¬های موردنظر، از انحراف حفظ شود؛
نظارت: فرآیند کسب آگاهی از عملکرد واقعی و مقایسة آن با اهداف و عملکرد مطلوب و تصحیح اشتباهات و انحرافات است؛
نظارت را به مفهوم مقایسة عملیات انجام شده، بامعیارهای تعیین شده در هر سازمان گفته‌اند، تا از این طریق بتوان به اقدامات اصلاحی و به موقع، برای جلوگیری از اشتباهات و انحرافات دست زد؛
نظارت: عبارت است از این که، نظام در زمینة هدف¬های مورد نظر خود، از انحراف حفظ شود.
نظارت: حمایت، هدایت و تقویت افراد در مسیر رشد (حرفه ای - سازمانی ) و کنترل فعالیت¬ها درجهت نیل به هدف¬های سازمان و بهبود مدیریت است.
علت لزوم نظارت:
بدون نظارت ممکن است: مسیر و اهداف عوض شود؛ نتایج خلاف و عکس به¬دست بیاید؛ همه چیز از دست برود؛ زمان اجرا طولانی شود؛ هراتفاق ناخوشایندی پیش بیاید و از همه مهم¬تر اینکه: افراد ناکارآمد، غیردلسوز، غیر معتقد و چه بسا خائن درمسند امور قرار گیرند.
برای تحقق یک نظام اجتماعی برتر با ویژگی¬های دین محور، عدالت محور، انسان محور، حق محور و ظلم ستیز، باید به¬دنبال اصلاح و رفع دائمی اشکالات و ارتقاء همة جنبه¬های زندگی مردم اعم از فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی بود؛ و این حاصل نخواهد شد مگر با مراقبت و مواظبت دائمی و مستمر در همة امور، برای منحرف نشدن از مسیر و طریق درست و مطلوب. براین اساس لزوم نظارت، قطعی است و نظارت از موارد مهم و ضروریات اصلی یک نظام اجتماعی برتر محسوب می-شود.
ویژگیهای بازرسی و نظارت مطلوب و کارآمد:
اصلاح¬گر باشد؛ یعنی همواره اصلاح و بهبود را مدنظر داشته باشد.
مثبت¬نگر باشد؛ یعنی همیشه نیمة پر لیوان را ببیند و حُسن ظن داشته باشد.
پیش¬نگر باشد؛ یعنی منتظر نباشد تا تخلفی اتفاق بیافتد و بعد چاره کند، بلکه دائم دنبال راهکارها و ساز و کارهای پیشگیرانه باشد.
عینیت¬گرا باشد؛ یعنی از گرایش به سوی تصورات ذهنی پرهیز نماید.
سازمان¬گرا باشد؛ یعنی پیوسته مجموعة سازمان، وظایف، اختیارات و مسئولیت¬ها را در نظر بگیرد و هر عملی را درمجموعة سازمان تحلیل کند.
واقع¬گرا باشد؛ مصالح اجتماعی، منافع عامه و عواملی که گاهی با معیارهای عمومی سازمان‌های اقتصادی و خصوصی قابل تحلیل نیستند، مدنظر باشد.
کارا و غایت¬نگر باشد، یعنی از کارآیی لازم برخوردار باشد و علاوه بر اثرات قریب، اثرات بعید هم دیده شود.
کل¬گرا باشد، یعنی همة فعالیت¬ها نظارت شوند و تأکید و تمرکز بر روی یک جزء و غفلت از سایر اجزاء صورت نگیرد.
مشتری¬گرا (انسان محور) باشد؛ یعنی تنظیم تمامی فرایندهای نظارتی براساس دادن اولویت به ارباب رجوع و مشتری باشد و دائماً رضایت و وفاداری آنها جستجو شود.
فرهنگ مدار باشد؛ یعنی ایجاد ساز و کارهای نظارتی با تکیه بر ارزش¬های فرهنگی جامعه طراحی شود و به یک نظام نظارتی خودکار و خود کنترل منتهی شود.
اثرات بازرسی و نظارت صحیح و کارآمد :
اجرای قوانین و مقررات؛
ایجاد عدالت؛
پیشگیری ازسوء مدیریت¬ها و تخلفات؛
برخورد مناسب با عناصر متخلف و تشویق کارکنان پرتلاش؛
شناسایی نقاط قوت و ضعف سیستم؛
ایجاد دلگرمی و انگیزه برای ارتقاء؛
احقاق حقوق سازمان و افراد؛
تضمین سلامتی فضاهای کسب و کار و محیط¬های اداری؛
بازرسی و نظارت از دیدگاه مقام معظم رهبری :
«... بازرسی، مسألة مهمی است. باید دائم مشغول نگرش باشید و چشم شما داخل دستگاه¬ها را ببیند؛
در کار اداری، « حمل برصحت » وجود ندارد، مثلاً بگویید بیچاره¬ها دارند کارشان را می کنند، نه خیر. البته همه خوبند، اما خوب معنایش معصوم نیست. خوبند یعنی خیانت نمی¬کنند، اما آیا اشتباه هم نمی¬کنند؟ تنبلی هم نمی¬کنند؟ گاهی سستی هم گریبانشان را نمی¬گیرد؟
باید مواظب خودمان و زیردست¬هایمان باشیم. باید مواظب باشیم که اولاً کار انجام بگیرد، ثانیاً درست انجام بگیرد، یعنی غلط و بد انجام نگیرد، محکم انجام بگیرد. گاهی می¬شود که دو تا چکش باید روی میخ زد تا محکم بشود، اگر یکی زدی، این سُست کاری است. پس، اولاً اصل، انجام گرفتن است، ثانیاً در جهت بودن و درست بودن، ثالثاً محکم کاری است، رابعاً سرعت عمل است.
بیانات مقام معظم رهبری درجمع اعضای شورای اداری استان بوشهر 12/10/70 صفحات 76 و 77 کتاب برای مدیران
«... نظارت بر زیر مجموعه¬¬ها خیلی مهم است. من اصرار و تأکید دارم که شما دوستان عزیز، که مسئولان بالا و مدیران ارشد هستید، مسألة نظارت بر زیرمجموعة خودتان را بسیار اهمیت بدهید. چشم¬های بینا و بصیر و باز شماست که وقتی در دائره مسئولیت¬تان می¬چرخد، می¬تواند صحت کار و پیشرفت کار را تضمین کند. اگر چنانچه شما غفلت کردید، ممکن است در همان بخشی که غفلت کرده¬اید، نابسامانی انجام بگیرد. مجموعه¬های انسانی مثل ماشین نیستند که انسان یک دگمه¬ای را بزند و این ماشین به خودی خود شروع کند به کارکردن. مجموعه¬های انسانی، مجموعه¬هایی از اراده¬ها، فکرها، سلیقه¬ها و خواهش-های نفسانی صحیح و غلط هستند. خُب این چیزی را که شما تصمیم گرفتید، تدبیر کردید و بناست در مجموعة شما انجام بگیرد، ممکن است یکجا با یک مانعی از همین خواهش¬ها و فکرها و سلیقه¬ها و اراده¬های گوناگون برخورد بکند و متوقف بشود. مثل یک جریان آبی که به یک سنگ برخورد می¬کند، یک جریان باریک، به یک ریگ هم برخورد می¬کند، بر می¬گردد. باید این مانع را برطرف کنید، این نمی¬شود مگر با نظارت. نظارت، بسیار مهم است.»
2/6/87 - دردیدار رئیس جمهوری و اعضای هیئت دولت – صفحات 71 و 72 از کتاب برای مدیران
«... این ماشین اجرایی، ضمن اینکه در یک دستگاه اجتناب ناپذیر است، اگر از آن مراقبت نکنید، چیز خطرناکی خواهد شد. این مراقبت، همان چیزی است که شما را می¬تواند به سهولت و سرعت به هدف¬ها برساند. اگر دستگاه اجرایی و دست¬های شما نباشد، شما به هیچ هدفی نمی¬توانید برسید؛ درعین حال همین ماشین اراده کند می¬تواند شما را از رسیدن به آن هدفی که دنبالش هستید، بازدارد؛ بسته به این است که ترکیب و مهم¬تر از آن، نظارت شما بر این مجموعه چگونه باشد. اگر بر آن نظارت کردید، دراختیار شما قرار خواهد گرفت؛ اگر از آن غفلت کردید، شما در اختیار آن قرار خواهید گرفت، هرچه هم خوب باشید، از عهده آن برنمی¬آیید.
ای بسا سیاست مسجل شده¬ای که تأکید مکرر بر انجام آن شده باشد و مدیر مربوطه – وزیر و بسیاری از سلسله مراتب – به آن مُهر و امضای اجرا زده باشند، ولی فقط یک نفر از انجام آن کار مانع بشود. شماها که هر کدام مدتی در کار اجرایی بوده¬اید، این را تصدیق می¬کنید، هرکه با دستگاه اجرایی سر وکار داشته باشد، این را تصدیق می¬کند، یعنی مراجعان به دستگاه اجرایی، این را می¬فهمند.
چیزی است که وزیر خواسته، دولت خواسته، دستور داده شده، آب را هم آنجا ریخته¬اند و دارند پمپاژ می¬کنند، ولی از این لوله و این کانال کشیِ به این عظمت، آب بیرون نمی آید! آن وسط ریگی در کفش سی است و این کانال را سد کرده است؛ علاج آن هم فقط نِظارت شماست.
نمی توانیم بگوییم همه را خوب انتخاب کنید، چون مگر می¬شود شما یک معیار بگذارید و بعد هزار نفر، دوهزار نفر، ده هزار نفر همکار خودتان را از اول تا آخر با آن معیار تطبیق بدهید؟ مگر چنین چیزی ممکن است؟ حالا بر فرض، تطبیق دادید، مگر انسان¬های خوب، دائماً خوب می¬مانند؟ مگر وسوسه¬ها درانسان¬های خوب اثر نمی¬گذارد؟ پس، آن چیزی که ضامن است، این است که شما برای نظارت، صرف دقت کنید.»
از بیانات مقام معظم رهبری درتاریخ 3/6/70 – صفحات 73 - 74 و 75 کتاب برای مدیران.

چالش¬های فرا روی واحدهای بازرسی و نظارتی:
گسترش قانون گریزی و تمایل روز افزون به فرار از مقررات و ضوابط؛
بحران ضعف معنویت، اخلاق و دین و توسعة نفاق و چندرویی؛
نگاه مانع و نه هادی به تأثیرات بازرسی و نظارت؛
نبود یا در دسترس قرار ندادن برنامه¬های راهبردی یک سازمان یا برنامه¬های برعهدة هر قسمت به نهادهای بازرسی و نظارت؛
کمبود یا در اختیار نداشتن یا نگذاشتن تجهیزات به روز و منابع انسانی متخصص، متعهد و هوشمند در قسمت¬های بازرسی و نظارت؛
نبود ساز وکارهای مناسب و مؤثر برای برخورد با موارد بی توجهی به خواسته¬های واحدهای بازرسی و نظارت؛
عدم همکاری مناسب برخی از قسمت¬های هر سازمان با بازرسی¬ها؛
وجود نگرش¬های بعضاً منفی درخصوص اقدامات و فعالیت بازرسی¬ها؛
تأثیرگذاری بر مدیران و کارکنان واحدهای بازرسی و نظارت با شیوه¬های غیرمحسوس و غیرقابل اتهام، از طرف بعضی قسمت¬ها و تهدید آنها از طریق کاهش حق و حقوق قانونی و رفاهیات و امکانات سازمان؛
عدم توانایی سیستم¬های بازرسی و نظارتی در بعضی موارد برای پیشگیری از تخلفات و نبود فرایندهای قاطع و متناسب با تخلفات پس از کشف و اعلام آنها.

محمد آبائی 18/8/92